Түркістанда жауын-шашынды жасанды түрде көбейту жобасының салтанатты іске қосу рәсімі өтті. Бұл оқиғаның тарихи маңызы сол – Қазақстан бүкіл Орталық Азия өңірінде жасанды жаңбыр шақыру технологияларын тәжірибелік тұрғыда және өндірістік ауқымда қолдануға көшкен алғашқы мемлекет болып тіркелді. Баламасы жоқ бұл жоба су қоймаларын толықтыру деңгейін стратегиялық тұрғыдан арттыруға және елдин оңтүстігіндегі ауыл шаруашылығы аумақтарын тұрақты су ресурстарымен қамтамасыз етуге бағытталған. Ресми ақпарат көздері мәлімдегендей, жобаны толық ауқымда іске асыру жұмыстары 2026 жылғы 17 мамырдан бастап жедел түрде өріс алды.
Түркістан облысы – республика бойынша егістік алқаптары мен жылыжай кешендерінің басым бөлігі шоғырланған, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуші негізгі донор аймақ. Алайда өңірдің ауыл шаруашылығы климаттық факторларға, атап айтқанда, вегетациялық кезеңдегі құрғақшылыққа өте тәуелді. Жаңадан енгізіліп жатқан заманауи технология Түркістан облысындағы жалпы көлемі 911 мың гектардан асатын егістік жерлерге тікелей әсер ететін құрғақшылық пен су тапшылығының зардаптарын айтарлықтай азайтуға арналған. Бұл ретте жобаның халықаралық деңгейдегі ғылыми негізділігі жоғары. Бастама ауа райын модификациялау және жауын-шашынды жасанды түрде көбейту саласында 1980-жылдардың соңынан бері, яғни жарты ғасырға жуық уақыт бойы орасан зор көпжылдық тәжірибе жинақтаған Біріккен Араб Әмірліктерінің (БАӘ) Ұлттық метеорология орталығымен арадағы тығыз халықаралық ынтымақтастық аясында жүзеге асырылуда. Қуаң дала мен шөлді аймақты гүлденген оазиске айналдырған Әмірліктердің технологиялық трансфері Қазақстанның оңтүстік аймағының дамуына жаңа дем бермек.
Жобаның мемлекеттік және халықаралық деңгейдегі маңыздылығын Түркістанда өткен салтанатты шараға қатысқан жоғары лауазымды қонақтардың құрамынан-ақ аңғаруға болады. Жиынға ҚР Премьер-министрінің орынбасары — жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев, Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Дүниежүзілік, метеорологиялық ұйымының президенті әрі БАӘ Ұлттық метеорология орталығының бас директоры Абдулла Ахмед Әл-Мандус, БАӘ-нің Қазақстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Мұхаммад Саид Мұхаммад Әл-Арики, сондай-ақ Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров қатысты. Рәсім барысында сөз алған Премьер-министрінің орынбасары — жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев мемлекеттің бұл бағыттағы стратегиялық ұстанымын нақты жеткізді. Ол Қазақстанның климаттық орнықтылықтың жаңа жүйесін қалыптастыруға бағытталған практикалық қадам жасап отырғанын, өңірде алғаш рет жауын-шашынды жасанды түрде көбейту технологиялары саласында мұндай ауқымды жоба іске қосылып жатқанын атап өтті. Сондай-ақ бұл жобаның ғылымға, халықаралық серіктестікке және цифрлық технологияларға негізделген заманауи климаттық инфрақұрылымды қалыптастырудың бастауы екенін, технологиялар трансфері мен қазақстандық мамандарды даярлаудың іргелі негізін қалайтынын жеткізді.
Қоғам арасында «жасанды жаңбыр шақыру табиғат заңдылықтарына нұқсан келтірмей ме?» деген заңды сұрақтардың туындауы мүмкін. Алайда халықаралық ғылыми бағалаулар мен көпжылдық зерттеулер бұл технологияның толықтай қауіпсіз әрі тиімді екенін дәлелдеп отыр. Ғылыми есептерге сәйкес, жасанды жаңбыр шақыру технологиялары табиғи деңгеймен салыстырғанда нақты бір аймақтағы жауын-шашын көлемін 10 пайыздан 20 пайызға дойін арттыруға қауқарлы. Бүгінгі таңда мұндай озық технологиялар Қытай, АҚШ, БАӘ, Франция және Сауд Арабиясы сияқты дамыған алпауыт мемлекеттерде климаттық реттеу мен ауыл шаруашылығын қолдаудың үйреншікті құралына айналған. Жоба суға сұранысы аса жоғары аудандарда, ең алдымен, вегетациялық кезеңде судан тарығатын ауыл шаруашылығы алқаптарында жергілікті деңгейде ғана жүзеге асырылады. Жұмыс жүргізілетін нақты аймақтарды таңдау процесі метеорологиялық қызмет мамандары мен профильдік мемлекеттік органдардың тікелей қатысуымен, ағымдағы ауа райы жағдайын, экологиялық ахуалды және топырақтың суға қажеттілігін егжей-тегжейлі ескере отырып жүргізіледі. Ең маңыздысы – бұл технологияның әсер ету аумағы жергілікті сипатқа ие. Оның белсенді радиусы 5 шақырымнан аспайды, яғни ол жаһандық немесе ауқымды ауа райы құбылыстарын қалыптастыруға қабілетсіз және оны мақсат тұтпайды. Жұмыстарды жүргізу үшін халықаралық экологиялық стандарттарға толық сай келетін, қоршаған ортаға, флора мен фаунаға ешқандай зияны жоқ, табиғи тұз негезіндегі арнайы реагенттер пайдаланылады.
Климаттық инновацияның прагматикалық экономикалық қайтарымы да есептелген. Жобаны сәтті іске асыру Түркістан облысының ауыл шаруашылығы аумақтарын сумен қамтамасыз ету тиімділігн түбегейлі арттырады. Бұл құрғақшылықтан келетін жыл сайынғы миллиондаған шығындарды азайтып, егін өнімділігінің тұрақты өсуін қамтамасыз етеді. Алдын ала жасалған сараптамалық бағалаулар бойынша, бұл технологияның әкелетін әлеуетті таза экономикалық тиімділігі жылына 35 миллиард теңгеге дейін жетеді деп болжануда. Бұл қаражат өңірдегі мыңдаған шаруа қожалықтарының кірісін сақтап, нарықтағы азық-түлік бағасының тұрақтылығын ұстап тұруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл жоба тек Әмірліктердің технологиясын уақытша пайдаланумен шектелмейді. Ынтымақтастық келісімі аясында БАӘ Ұлттық метеорология орталығының халықаралық деңгейдегі сарапшылары Түркістан облысында ауа райын модификациялау технологиялары бойынша отандық кадрларды даярлаудың ауқымды бағдарламасын бастап кетті. Қазіргі уақытта жергілікті метеорологтар, арнайы авиация ұшқыштары, инженерлер мен салалық мамандар оқудан өтуде. Буын алмасып, тәжірибе бекіген соң, бұл технологияны Қазақстанның өзге де құрғақшылыққа бейім өңірлерінде кеңейту мүмкіндігі қарастырылуда. Осылайша, елімізде отандық климаттық технологияларды қалыптастырудың іргелі ғылыми мектебі құрылып жатыр.
Мұндай ауқымды әрі жоғары технологиялық жобаны іске асыру мемлекеттік аппараттың үйлесімді жұмысынrequирует екені сөзсіз. Аспан аясындағы инженерия мен жердегі бақылау жұмыстарын үйлестіру үшін еліміздің бірнеше негізгі министрліктері мен ведомстволары бірлескен консорциум ретінде әрекет етуде. Атап айтқанда, бұл стратегиялық маңызды жобаға Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі, Су ресурстары және ирригация министрлігі, Сыртқы істер министрлігі, Мәдениет және ақпарат министрлігі, Қорғаныс министрлігі, Ауыл шаруашылығы министрлігі, Көлік министрлігі, Қаржы министрлігі, Экология және табиғи ресурстар министрлігі, Энергетика министрлігі, Төтенше жағдайлар министрлігі және Түркістан облысының әкімдігі сияқты құрылымдар жұмылдырылған. Сонымен қатар әуедегі реагенттерді шашу операцияларын заңды әрі қауіпсіз реттеу мақсатында Азаматтық авиация комитеті, «Казаэронавигация» РМК және ауа райын нақты уақыт режимінде модельдейтін «Қазгидромет» мамандары тәулік бойы кезекшілік режимінде жұмыс істеуде.
Түркістанда басталған бұл жоба – Қазақстанның тек қана табиғаттың бергеніне телміріп отырмай, заманауи ғылым мен озық цифрлық технологияларды экономиканың игілігіне айналдыра алатын интеллектуалды мемлекетке айналғанының айқын дәлелі. Жасанды жаңбыр технологиясы киелі өңірдің ырысын еселеп, қуаң даланы құтты мекенге айналдыруға қызмет ететін болады. Ендігі кезек – осы инновациялық серпінді тиімді пайдаланып, нәтижені еліміздің өзге аймақтарына тарату.
