Жаһандық геосаяси ахуалдың құбылуы мен саяси-экономикалық тұрақсыздық белең алған қазіргі заманда түркітілдес мемлекеттердің бірлігі жай ғана мәдени байланыс емес, уақыт талабы тудырған стратегиялық қажеттілікке айналды. Түркі әлемінің рухани әрі мәдени темірқазығы – киелі Түркістан қаласында өткен Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) бейресми саммиті өңірлік ықпалдастықтың сапалық тұрғыдан мүлдем жаңа деңгейге көтерілгенін паш етті. Қазақстанның бастамасымен ұйымдастырылған бұл тарихи басқосу жаһандық және аймақтық деңгейдегі маңызды мәселелерді – ірі инфрақұрылымдық жобаларды, транзиттік әлеуетті, цифрландыру мен жасанды интеллектті дамытуды, сондай-ақ, ортақ тарихи-мәдени құндылықтарды сақтауды тең дәрежеде қамтыған бірегей платформаға айналды.
Астанадан басталған серпін: Миллиардтар саудасы мен фармацевтикалық кластер
Түркістан қаласындағы жоғары деңгейдегі мемлекет басшыларының кездесуінен тура бір күн бұрын Астана төрінде өткен Қазақ-түрік бизнес-форумы саммиттің негізгі экономикалық бағыт-бағдарын айқындап берді. Саяси шешімдердің практикалық іргетасы ретінде ұйымдастырылған бұл іскерлік шара екі ел арасындағы стратегиялық әріптестіктің жаңа өндірістік және инвестициялық сипатқа ие болғанын көрсетті. Форумның басты мақсаты тек тауар айналымының статистикалық көрсеткіштерін арттыру ғана емес, ТМҰ аясындағы ең ірі қос экономиканың өнеркәсіптік кооперациясын түбегейлі жаңғырту болды.
Басқосу барысында тараптар дәстүрлі шикізат секторына тәуелділіктен арылып, жоғары технологиялық және өңдеуші өнеркәсіпке көшу трендін ресми түрде бекітті. Түрік инвесторлары үшін Қазақстан нарығы жай ғана тауар өткізу алаңы емес, Орталық Азия мен Еуразиялық Экономикалық Одақтың ауқымды нарықтарына шығатын стратегиялық плацдарм ретінде қарастырылды. Талқылаудың негізгі өзегі – құрылыс индустриясы, химия өнеркәсібі, металлургия және машина жасау салаларындағы бірлескен кәсіпорындардың желісін кеңейту төңірегінде өрбіді. Қазақстан тарапы түрік бизнесі үшін салықтық жеңілдіктер ұсынуды, арнайы экономикалық аймақтардың (АЭЗ) инфрақұрылымын тиімді пайдалануды және инвестициялық келісімшарттарды құқықтық қорғау тетіктерін одан әрі жетілдіретінін мәлімдеді.
Бизнес-форумның ең көп талқыланған және нақты нәтижелерге қол жеткізген бағыты – фармацевтика өнеркәсібі болды. Пандемиядан кейінгі жаһандық сын-қатерлер мен ұлттық қауіпсіздік талаптары Қазақстан мен Түркияны бұл салада ынтымақтаса әрекет етуге итермелеп отыр. Форумда Түркияның Abdi İbrahim, Nobel, YDA Group және Orzax Group секілді алпауыттарының Қазақстандағы жобаларының екінші толқыны талқыланды.
Сарапшылар пайымы: Мамандар бұл бағытты жай ғана зауыт салу емес, аймақтық ауқымдағы медициналық-фармацевтикалық кластер құру бастамасы деп бағалады. Мақсат – Қазақстанды заманауи көпбейінді ауруханалармен (Түркістан, Петропавл) жарақтандырып қана қоймай, биологиялық белсенді қоспалар мен өмірлік маңызы бар дәрі-дәрмектерді отандық нарықта толық шығарып, көршілес Орталық Азия елдеріне экспорттайтын басты орталыққа айналдыру.
Астанадағы іскерлік басқосуда Түркістан саммитінің негізгі тақырыбы – «Орта дәліздің» (Транскаспий халықаралық көлік бағыты) өткізу қабілетін арттыру мәселесі бизнес өкілдерінің қатысуымен детальді түрде қаралды. Кәсіпкерлер транзиттік тасымал кезіндегі әкімшілік кедергілер мен кедендік бюрократияны азайтуды талап етті. Осыған байланысты форум аясында қазақстандық әуежайлардың (Алматы, Ақтөбе) карго-логистикалық әлеуетін арттыруға түрік компанияларының жаңа инвестицияларын тарту, транспорттық ресімдерді толық цифрландыру, яғни жүк тасымалын онлайн бақылайтын бірыңғай жүйелерді енгізу мәселелері талқыланды.
Рухани сабақтастық: Көне жәдігерлер мен бауырластық символы
Ресми саяси диалог басталмас бұрын, ТМҰ елдерінің басшылары – Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиев, Қырғызстан Президенті Садыр Жапаров, Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоған және Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёев ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне барды. Мемлекет басшылары XIV–XV ғасырларға тиесілі сирек жәдігерлер көрмесін тамашалады. Президенттерге көрсетілген бірегей экспонаттар түркі мемлекеттілігі мен мәдениетінің тамыры қаншалықты тереңде жатқанын тағы бір мәрте паш етті.
Бұл рухани іс-шара барысында Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоған кесенеге османдық әйгілі каллиграф Ахмед Шемседдин Карахисаридің қолынан шыққан қасиетті Құран кітабын сыйға тартты. Бұл символдық қадам Түркия мен Қазақстан, сондай-ақ, жалпы түркі әлемі арасындағы діни-рухани сабақтастықтың жарқын үлгісі іспетті болды.
Сонымен қатар, Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёев Түркістанда бой көтерген жаңа зәулім мешітпен танысып, оның ішінде Құран бағыштады. Бұл құлшылық үйі – Өзбекстан Президентінің қазақ халқына, Түркістан тұрғындарына деген бауырластық пейілі мен шынайы сый-құрметінің белгісі ретінде салынған. Мұнараларының биіктігі 61 метрді құрайтын бұл еңселі ғимарат дәстүрлі ислам сәулет өнері мен заманауи инженерлік желілердің, ұлттық ою-өрнектер мен талғамды каллиграфияның тамаша үйлесімі болып табылады.
«Turkic AI» және ғарыштағы ынтымақтастық: Цифрлық көшбасшылық
Қазақстан кейінгі жылдары аймақтағы цифрлық көшбасшы және GovTech трендсеттері ретінде халықаралық деңгейде танылып келеді. Саммитте Президент Қасым-Жомарт Тоқаев пен Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі Жаслан Мәдиев ТМҰ басшыларына еліміздің жасанды интеллект (ЖИ) мен цифрлық экономиканы дамыту бойынша стратегиялық қадамдарын егжей-тегжейлі таныстырды. Қазақстанда арнайы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің құрылуы, қуаттылығы жоғары екі ірі суперкомпьютердің іске қосылуы және Астанада «Alem.ai» халықаралық орталығының ашылуы осы сөзіміздің айқын айғағы.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ТМҰ-ға мүше мемлекеттердің IT-хабтарының бірлескен орталығын ашуды және оған «Turkic AI» атауын беріп, оны Астанадағы «Alem.ai» базасында орналастыруды ұсынды. Бұл бастама түркі елдерінің стартаптары мен IT-мамандарының басын қосып, ортақ ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге, ауқымды тілдік модельдерді (LLM) бірлесе дамытуға мүмкіндік береді.
Елімізде мемлекеттік қызмет көрсету сапасын арттыру мақсатында eGov AI ассистенті мен AlemGPT платформасы сәтті іске қосылған. Бұдан бөлек, сауда-экономикалық қарым-қатынастарды жеңілдету үшін ТМҰ аясында электронды құжаттар мен цифрлық қолтаңбаны өзара тану бойынша бірлескен жұмыс іс-шараларын жүргізу ұсынылды.
Білім беру саласында мектептерден бастап жоғары оқу орындарына дейін ЖИ-ді енгізудің үздіксіз жүйесі қалыптасуда. Қазақстанда ашылатын жаңа форматты Жасанды интеллект университетінде түркі мемлекеттерінің азаматтары үшін арнайы білім беру гранттары бөлінбек. Сондай-ақ, түркі жастары арасында бағдарламалау мен озық технологиялар бойынша тұрақты түрде ғылыми-технологиялық олимпиадалар ұйымдастыру бастамасы көтерілді.
Қазақстанның жаңа экономикалық моделінің іргетасы ретінде қуаттылығы 1 ГВт-тан асатын ірі дата-орталықтар хабы жобасы қолға алынуда. Бұл ЖИ-есептеулерді (AI cloud computing) сыртқы нарықтарға ұсыну арқылы жоғары технологиялық экспортты қалыптастырады. Ал, жергілікті деңгейде Starlink және OneWeb технологияларының көмегімен шалғай елді мекендерді сапалы интернет байланысымен қамту, сондай-ақ, Каспий түбімен өтетін Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісін (ТОБЖ) тарту жұмыстары қарқынды жүріп жатыр.
Түркі елдерінің байланысы тек жер бетімен шектелмей, ғарыш кеңістігін де қамтып үлгерді. Қазақстан, Өзбекстан, Түркия және Әзербайжан мемлекеттері бірлесіп, «CubeSat» ғылыми жерсерігін әзірлеу үстінде. Бұл ортақ спутник келер жылы ғарышқа ұшырылмақ. Аталған қадам ТМҰ елдерінің геодезия, экологиялық мониторинг, су ресурстарын бақылау және ауыл шаруашылығы салаларындағы тәуелсіз мәліметтер қорын қалыптастыруға көмектеседі.
Әрине, бұл ауқымды инновациялық жобаларды қаржыландыру үшін «Түркі инвестициялық қорының» әлеуеті барынша пайдаланылады. Бүгінде жарғылық капиталы 600 миллион долларға жеткен бұл стратегиялық ресурс биылдан бастап нақты стартаптар мен инфрақұрылымдық жобаларды тікелей қаржыландыру форматына көшті.
Көпжақты дипломатия және көшбасшылар үні
Саммит аясындағы көпжақты кездесулер екіжақты форматтағы стратегиялық серіктестіктерді нығайтумен ұштасты. Мұнда Әзербайжан мен Өзбекстан президенттерінің мәлімдемелері ерекше назар аудартады.
Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиев Түркістанның екіжақты байланыстардағы тарихи рөліне тоқталып:
«Түркістан – Әзербайжанның мәдени астанасы Шушаның алғашқы бауырлас қаласы. Біздің халықтарымыз секілді шаһарларымыз да бауыр», — деп атап өтті.
И. Әлиев өзінің Қазақстанға соңғы бес жылда сегіз рет келгенін, ал Президент Тоқаевтың Әзербайжанға алты рет ресми сапармен барғанын тілге тиек етіп, төрт жыл бұрын қол қойылған Декларацияның қарым-қатынастарды нақты одақтастық деңгейге көтергенін мақтанышпен жеткізді.
Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёев те Түркістанның Ұлы Жібек жолындағы тарихи рөлін жоғары бағалады:
«Бұл қасиетті қала – халықтарымыздың бірлігі мен ынтымақтастығының жарқын символы».
Өзбекстан басшысы Қазақстан билігінің Түркістанды жаңғырту, оның архитектуралық бейнесін түбегейлі өзгерту бағытындағы ауқымды жұмыстарына ризашылығын білдіріп, бұл қадамдар шаһарды бүкіл түркі дүниесінің басты рухани орталығына айналдыратынын айтты.
«Түркі өркениетінің мұрасын сақтау жөніндегі конвенция»
«Жасанды интеллект пен озық технология дәуірінде рухани және мәдени құндылықтарды назардан тыс қалдырмау қажет… Бұл – біздің бірегей болмысымызды, бірлігімізді және ынтымақтастығымызды көрсететін маңызды фактор» деп атап өткен Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев осы мақсатта «Түркі өркениетінің мұрасын сақтау жөніндегі конвенция» жобасын пысықтауды ұсынды. Бұл құжат түркі халықтарының мәдени мұрасын халықаралық құқықтық деңгейде қорғауға және ЮНЕСКО-мен байланыстарды кеңейтуге берік құқықтық негіз болмақ.
Сонымен қатар, Мемлекет басшысы Астана қаласында дала халықтарының тарихы мен мәдениетін кең ауқымда насихаттайтын «Дала өркениетін дәріптеу орталығын» құру жоспарланып отырғанын хабарлап, ұйымға мүше елдерді бұл жобаға белсенді қатысуға шақырды.
Түркі әлемінің жаңа символы: Мәңгілік бірлік кешені
Саммиттің ең маңызды қорытынды аккорды ретінде ТМҰ-ға мүше елдердің басшылары Түркістан қаласында бой көтеретін жаңа бірегей орталықтың қазығын қағып, іргетасын қалады. Бұл кешеннің негізгі миссиясы — түркі халықтарын әлемдік өркениет тарихында өзіндік орны бар, терең философиясы мен мемлекеттілік дәстүрі қалыптасқан ұлы күш әрі субъект ретінде дәріптеу. Бұл орталық тек дәстүрлі мұражай шеңберімен шектелмейді, ол түркі елдерінің өткені мен болашағын, ғылымы мен озық технологиясын тоғыстыратын заманауи мультимедиялық платформаға айналады.
Түркістанда өткен Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммиті Түркі әлемінің тек мәдени-рухани байланыс аясындағы декларативті мәлімдемелермен шектелмей, нақты әрі прагматикалық іс-қимылдарға көшкенін толықтай дәлелдеді. Түркияның ірі инвестициялары мен өнеркәсіптік жобалары, Қазақстанның «Орта дәлізді» цифрландыру мен жасанды интеллект хабтарын («Turkic AI») құру жөніндегі озық бастамалары, ғарыш саласындағы («CubeSat») бірлескен қадамдар және Түркі инвестициялық қорының белсенді жұмысы – мұның бәрі экономикалық интеграцияның берік іргетасын құрайды.
Материалдық игіліктерді дамыту мен технологиялық бәйгеге түсу барысында ортақ рухани құндылықтардың, каллиграфия мен тарихи жәдігерлердің, халықаралық конвенциялар мен зерттеу орталықтарының ұмыт қалмауы – ТМҰ-ның өркениеттік бірегейлігін сақтауға кепіл болады. Түркістанда іргетасы қаланған жаңа орталық осы ұлы бірліктің, технология мен тарих сабақтастығының мәңгілік символы ретінде тарихқа енбек. Саммит қорытындысы бойынша айтылған ұсыныстар мен қабылданған шешімдер алдағы жылдардағы аймақтық геосаясат пен геоэкономиканың негізгі бағыт-бағдарын айқындайтыны сөзсіз.
